Oorsprong en geschiedenis van de Calouste Gulbenkian Foundation
De Calouste Gulbenkian Foundation is voortgekomen uit de bijzondere visie van Calouste Sarkis Gulbenkian, een Armeense oliemagnaat die in Portugal woonachtig was. In zijn testament, gedateerd op 18 juni 1953, schetste hij een erfenis die veel verder reikte dan louter persoonlijke rijkdom. Om zijn laatste wensen te vervullen, werd deze stichting in 1956 formeel opgericht. Het fundamentele doel van de instelling is het verbeteren van de levenskwaliteit van anderen, gedreven door een diepe toewijding aan kunst, liefdadigheid, wetenschap en educatie.
De fysieke aanwezigheid van de stichting in Lissabon werd werkelijkheid toen de ruimtes in 1969 hun deuren openden. Deze ontwikkeling transformeerde het stadsbeeld en creëerde een plek die volledig gewijd is aan intellectuele en culturele ontdekkingen. De stichting opereert als een private instelling van algemeen nut en ontplooit haar activiteiten via diverse takken en gespecialiseerde instituten. Het blijft een blijvende entiteit, gevormd door de filantropische overtuiging van haar oprichter om de menselijke ontwikkeling te bevorderen door middel van uiteenlopende disciplines.
De Architectuur en het Omringende Park
De architectuur van het complex van de Calouste Gulbenkian Foundation, voltooid in 1969, weerspiegelt een weloverwogen harmonie tussen de gebouwde vorm en het natuurlijke landschap. Ontworpen door Ruy Athouguia, Pedro Cid en Alberto Pessoa, lijken de laaggelegen gebouwen organisch uit de aarde op te rijzen. Deze horizontale nadruk zorgt ervoor dat de structuren de horizon niet domineren, maar in plaats daarvan naadloos opgaan in de omgeving. Het terrein is een veelzijdig complex dat een auditorium, expositieruimtes, congresfaciliteiten en een specifiek gebouw voor het museum en de kunstbibliotheek huisvest.
Rondom deze bouwwerken strekt het Gulbenkian Park zich uit, een ruimte die is ontworpen door Ribeiro Telles. De indeling van het park nodigt uit tot een traag tempo en roept een gevoel van stilte op door de kronkelende paden en schaduwrijke plekken. Het fungeert als een verlengstuk van het museum, waarbij de overgang tussen de binnenruimtes van de galerijen en het groen buiten volkomen natuurlijk aanvoelt. De aanwezigheid van waterpartijen en strategisch geplaatste sculpturen creëert een sereniteit die de contemplatieve sfeer van de interieurs prachtig complementeert.
De Diverse Kunstcollecties
De collectie omspant een enorme chronologie en bevat werken die variëren van het Oude Egypte tot aan de vroege 20e eeuw. Het brengt de kunsten van de islamitische wereld, China en Japan samen met de Franse toegepaste kunst. Binnen deze zalen vindt men een indrukwekkende selectie van Chinees porselein en Japans lakwerk, evenals precolumbiaanse kunst. Deze objecten fungeren als fysieke getuigen van verschillende tijdperken en geografieën, geplaatst in een dialoog die een eenvoudige tijdlijn overstijgt.
Europese schilderkunst is vertegenwoordigd door een significante aanwezigheid van werken van Rembrandt, Monet, Rubens, Manet, Renoir, Degas en Turner. Deze schilderijen bieden een studie van licht en vorm over meerdere eeuwen heen. Naast deze doeken herbergt de Calouste Gulbenkian Foundation een aanzienlijk deel aan Armeense artefacten, wat een vitale verbinding vormt met de eigen wortels van de oprichter. De collectie bevat tevens een van de grootste ensembles van werken van René Lalique, met een specifieke focus op zijn juwelen en decoratieve ontwerpen.
- Portrait of an Old Man, circa 1645 - Rembrandt van Rijn
- Boats, 1868 - Claude Monet
- ‘Cockerel’ diadem, 1893 - René Jules Lalique
- St Joseph, 1445 - Rogier van der Weyden
Meesterwerken van de Collectie
De ware essentie van de collectie wordt tastbaar in de ongeveer 1.000 objecten die in permanente tentoonstelling zijn, afkomstig uit een indrukwekkende voorraad van in totaal 6.000 stukken die door de Calouste Gulbenkian Foundation worden beheerd. Deze werken vormen een betekenisvolle samenkomst van Europese schilderkunst, waar de meesterlijke penseelstreken van Rembrandt en Rubens versmelten met het vluchtige licht van Monet en Renoir. Binnen deze muren vindt men de verstilde intensiteit van Degas en de atmosferische studies van Turner. De selectie legt de nadruk op ongekende kwaliteit en een scherp oog voor detail, wat de bezoeker uitnodigt tot een directe ontmoeting met de evolutie van de Westerse kunst gedurende de 19e eeuw en daarna.
Voorbij het canvas onthult de collectie een verbluffende assemblage van juwelen van René Lalique. Deze kostbaarheden weerspiegelen de precisie van de Art Nouveau en het verfijnde vakmanschap van de vroege 20e eeuw. De objecten bezitten een fysiek gewicht en een helderheid van vorm die een nauwkeurige observatie afdwingen. Naast deze toegepaste kunst herbergt het museum werken van Manet en andere essentiële figuren uit die tijd, waardoor er een voortdurende dialoog ontstaat tussen de schone kunsten en de decoratieve kunsten.
- Portret van een oude man, circa 1645 - Rembrandt van Rijn
- Booten, 1868 - Claude Monet
- ‘Cockerel’ diadeem, 1893 - René Jules Lalique
- Portret van Madame Claude Monet, 1872 - Pierre-Auguste Renoir
- ‘Libelletjesvrouw’ corsage ornament, 1897 - René Jules Lalique
Tentoonstellingen en Wetenschappelijk Onderzoek
De Calouste Gulbenkian Foundation behoudt een voortdurende aanwezigheid door middel van een publiek programma van lezingen en workshops. Deze activiteiten gaan hand in hand met de reguliere tijdelijke tentoonstellingen die specifieke thema's of stromingen onderzoeken, zoals de invloed van de islamitische kunst op Europese schilderkunst of de evolutie van de portretkunst. Dergelijke programmering zorgt ervoor dat de ruimte een plek blijft van actieve intellectuele uitwisseling, in plaats van een statisch archief.
Naast de beeldende kunsten strekt de toewijding van de Foundation zich uit naar de biologische wetenschappen. Het Instituto Gulbenkian de Ciência, gelegen in Oeiras, fungeert als een internationaal centrum voor biologisch en biomedisch onderzoek. Binnen dit kader voert het Gulbenkian Science Institute onderzoek uit in diverse vakgebieden, variërend van celbiologie tot neurowetenschappen. Deze toewijding aan wetenschappelijke nieuwsgierigheid weerspiegelt de oorspronkelijke intentie van de oprichter om via zijn nalatenschap zowel de kunsten als de wetenschap te ondersteunen.
De instelling ondersteunt tevens diverse culturele en academische initiatieven. Hieronder vallen het Gulbenkian Orkest en de Gulbenkian-prijzen, die uitmuntendheid in meerdere disciplines erkennen. De breedte van deze activiteiten weerspiegelt een veelzijdige benadering van de menselijke kennis en creativiteit.
Het Moderne Kunstcentrum
Het Centro de Arte Moderna (CAM) werd in 1983 aan de Calouste Gulbenkian Foundation toegevoegd, opgericht als het eerste museum voor moderne kunst in Portugal. Het neemt een eigenzinnige plek in binnen het complex in, met een scherpe focus op de evolutie van het artistieke denken in de 20e en 21e eeuw. De collectie in dit centrum telt maar liefst 12.000 werken, die een narratief weven van de Portugese moderniteit in harmonie met mondiale stromingen. Deze collectie vangt de verschuivingen van het begin van de 20e eeuw, gekenmerkt door realisme en abstractie, naar de experimentele aard van de hedendaagse praktijk.
Na een grootschalige renovatie ter waarde van 58 miljoen euro, opende het CAM in 2024 zijn deuren opnieuw. De ruimte blijft een essentieel toneel voor de verkenning van nationale identiteit en maatschappelijke verandering door middel van diverse media. Verder reikend dan de traditionele doeken, herbergt het centrum werken in fotografie, videokunst en immersieve installaties. De aanwezigheid van Paula Rego is hierbij bijzonder betekenisvol; haar schilderijen en sculpturen bieden een diepgaande studie van psychologische gelaagdheid en folklore.
