LilithJohn Collier · 1887

Mitologiczne przedstawienie Lilith autorstwa Johna Colliera

W tym powstałym w 1887 roku obrazie olejnym, John Collier kreśli postać Lilith, mitycznej postaci z mitologii Mezopotamii. Tematem dzieła jest nagana kobieta o porcelanowej skórze i długich, złotych włosach. Postać ta bytuje wewnątrz pierwotnego lasu, w gęstym krajobrazie ciemnej, brązowo-zielonej roślinności. Wielki wąż owija się wokół jej ciała, a jego łuski kontrastują z bladym ciałem kobiety. Głowa stworzenia spoczywa na jej ramieniu w ciężkim, pełnym milczenia uścisku.

Figura Lilith zostaje zdefiniowana przez to fizyczne splątanie. Jej złociste pasma spływają po plecach, chwytając światło pośród cieni dżungli. Brązowe tony węża naśladują otaczającą zieleń, wiążąc kobietę z ziemią. Nie patrzy ona na widza, lecz skupia wzrok na zwierzęciu. Cisza lasu skrywa w sobie napięcie ich spotkania.

Kompozycja i elementy wizualne dzieła

Kompozycja obrazu ma układ pionowy, koncentrując uwagę na ukazanej w pełnej okazałości nude figure kobiety. Postać ta znajduje się w samym sercu mrocznej, brunatno-zielonej dżungli. Jej blada skóra oraz długie, blond włosy spływają wzdłuż pleców, tworząc uderzający kontrast z głębokimi tonami lasu. Głowa kobiety jest odwrócona od widza, a jej wzrok pozostaje utkwiony w trzymanym przez nią stworzeniu.

Potężny wąż oplata jej ciało wieloma zwojami. Łuski zaczynają się tuż przy ciasno stłoczonych kostkach, wspinając się w górę, mijając kolano, aż po dolną część brzucha. Kobieta podtrzymuje ciężar węża dłońmi umieszczonymi w górnej części tułowia. Głowa gada spoczywa na jej ramieniu, wznosząc się ku gardłu. Brown tones ciała węża oddają barwy otaczającej ją roślinności.

Światło jest miękkie i rozproszone, jakby przefiltrowane przez gęste sklepienie drzew. Rozświetla ono tułów i twarz kobiety, podczas gdy tło pozostaje pogrążone w głębokim cieniu. Linie human form oraz wijący się ruch węża tworzą ciąg organicznych krzywizn. Między bladym ciałem a mrokiem lasu unosi się cicha, nieuchwytna napięcie.

Technika i kompozycja materiałowa

Dzieło zostało wykonane w technice oleju na płótnie, medium pozwalającym na powolne i niezwykle świadome nakładanie kolejnych warstw pigmentu. Artysta posługuje się znamionami późnego XIX wieku, wykorzystując realizm akademicki do budowania formy. Każdy centymetr powierzchni został potraktowany precyzyjnym, subtelnym pociągnięciem pędzla, dążącym do osiągnięcia niemal fotograficznego poziomu szczegółowości. Ta niezwykła dokładność pozwala oddać gładką, porcelanową jakość skóry w zestawieniu z teksturowaną, łuskowatą powierzchnią węża.

Format płótna jest imponujący, mierząc 194 cm × 104 cm. W tej pionowej przestrzeni farba mistrzowsko chwyta grę światła i cienia. Miękkie, rozproszone światło przesącza się przez wyobrażony baldachim drzew, wyłapując złoto włosów oraz blade krzywizny ciała. Ciemne, ziemiste tony leśnego tła nadają kompozycji ciężką, pełną cieni głębię, która wypycha centralną postać na pierwszy plan. Pigment zdaje się osiadać w splotach tkaniny, tworząc u widza wrażenie namacalnego ciężaru i obecności.

Dokumentowane interpretacje i krytyczne debaty

Dzieło to od dawna zajmuje miejsce na styku napięć między tym, co poetyckie, a tym, co czysto fizyczne. Niektórzy obserwatorzy uważali tło za odrażające, szorstkie i budzące niechęć ze względu na zastosowane odcienie zieleni. Ta ciężka, mroczna roślinność tworzy swoisty kontrast wobec świetlistej skóry postaci. Sposób wykonania obrazu bywał niegdyś krytykowany za nadmierny realizm, a głosy krytyków sugerowały, że tak precyzyjny detal sprawia, iż wszelka poezja i emocja ulatują z płótna. Obraz ten pozostaje również przedmiotem sporów dotyczących sposobu patrzenia – a konkretnie tego, w jaki sposób ta silnie zseksualizowana interpretacja przedstawia mityczną postać przede wszystkim jako obiekt męskiego pożądania.

Nad kompozycją unosi się cień innych dzieł. Dostrzegano ryzyko płynące z czerpania inspiracji z poematu Dante Gabriel Rossetti z 1868 roku. To powiązanie zaprasza do porównań z tym, w jaki sposób mit zostaje przełożony na żywą tkankę. Napięcie tkwi w pytaniu, czy malarstwo to oddaje duchową esencję, czy jedynie powierzchowność ciała. Wąż i kobieta trwają w stanie nieustannego, milczącego zmagania.

Historia recepcji i wystaw

Obraz po raz pierwszy ujrzał światło dzienne podczas Londyńskiej Wystawy Królewskiej Akademii Sztuk w 1887 roku. Jeszcze w tym samym roku pojawił się na jedenastej letniej wystawie w londyńskiej Grosvenor Gallery. Podczas tych wczesnych prezentacji, studium aktu zostało docenione za swoją niezwykłą wartość przez magazyn The Photographic News. Dzieło przechodziło przez ręce kolekcjonerów i galerii, by ostatecznie znaleźć swój dom w Atkinson Art Gallery w Southport w Anglii, po przeniesieniu z Bootle Art Gallery w latach 70. XX wieku.

Postać kobiety i jej wężowy towarzysz przemierzyli ocean, by dotrzeć do Nowego Jorku. W 2004 roku praca została włączona do wystawy Wild. Fashion Untamed w Metropolitan Museum of Art. Do dziś pozostaje ważnym elementem zbiorów Atkinson Art Gallery and Library. To płótno malowane olejem zajmuje swoje trwałe miejsce w historii stylu prerafaelitów. W ramie obrazu wciąż drzemie cichy cień.