Historia Saint John Museum
Położony w ufortyfikowanym sercu Valletty na Malcie, Saint John Museum stał się formalną instytucją w 1975 roku. Muzeum to przechowuje ogromne zbiory liczące ponad 3000 eksponatów, które dokumentują wielowiekową obecność Zakonu Maltańskiego na wyspie. Kolekcja ta służy jako depozyt materialnej historii Zakonu, ukazując fascynujące przecięcie pobożności religijnej oraz potęgi politycznej, jaką sprawował ten zakon rycerski podczas swoich rządów na Malcie.
Istnienie muzeum jest nierozerwalnie związane z nieprzerwaną obecnością Joannitów w basenie Morza Śródziemnego. Jako centralne duchowe centrum Zakonu, to miejsce przeszło ewolucję od skromnego kościoła konwentualnego założonego w 1573 roku do złożonego miejsca pamięci historycznej. Muzeum dostarcza niezbędnego kontekstu dla artefaktów, które niegdyś zdobiły codzienne życie liturgiczne oraz uroczyste funkcje ceremonialne Rycerzy.
Głębia tej kolekcji znajduje odzwierciedlenie w różnorodności obiektów zachowanych w jej murach, od świętych szat liturgicznych po wybitne dzieła malarskie. Do najbardziej znamiennych prac znajdujących się w kręgu wpływów muzeum należą:
- Ścięcie św. Jana Chrzciciela, ok. 1608 r. – Caravaggio
- Święty Hieronim piszący – Caravaggio
Architektura Katedry św. Jana
Zewnętrzna fasada katedry, zaprojektowana przez Girolamo Cassara w latach 1573–1578, prezentuje godną powagi, wapienną elewację, która skrywa niezwykłe bogactwo wnętrza. Choć pierwotnie, w 1573 roku, obiekt ten miał być jedynie skromnym kościołem konwentualnym, na przestrzeni wieków struktura ta ewoluowała poprzez liczne modyfikacje. Obecna forma stanowi harmonijne połączenie manierystycznych fundamentów z pełnymi przepychu barokowymi zdobieniami. To nakładanie się stylów tworzy przestrzeń, w której powściągliwość pierwotnego projektu spotyka się z intensywnością późniejszych, dekoracyjnych dodatków.
Wewnątrz architektura przesuwa akcent w stronę wertykalności i światła. Wysokie, sklepione sufity, ozdobione wirującymi chmurami i postaciami niebiańskimi, wciągają wzrok ku górze, ku wizji symulowanego nieba. Każda powierzchnia została pokryta misternymi sztukateriami i pozłacanymi ornamentami. Te detale chwytają światło, tworząc nieustanną grę cieni i blasku na wszystkich powierzchniach wnętrza.
Kolekcje srebra i tkanin
Kolekcja srebra skrywa w sobie różnorodne obiekty liturgiczne oraz przedmioty ceremonialne, które stanowią świadectwo niezwykłego kunsztu. Te drogocenne dzieła, wśród których odnajdziemy kielichy, relikwiarze i monstrancje, odzwierciedlają nie tylko materialne bogactwo Zakonu, ale przede wszystkim jego głęboką pobożność. Metaloplastyka pozostaje cichym, lecz potężnym świadkiem historii w murach muzeum, niosąc w swojej formie i funkcji ciężar wielowiekowej tradycji religijnej.
W przestrzeni muzeum wznoszą się również monumentalne flamandzkie arrasy, które nadają wnętrzu niepowtarzalny charakter. Zaprojektowane przez mistrza, jakim był Peter Paul Rubens, te dwadzieścia dziewięć dzieł zostało zamówionych u brukselskiego tkacza Judocusa de Vos. Każdy z nich osiąga sześć metrów wysokości, a skala tych tkanin tworzy intymną atmosferę, budując poczucie otulenia i dominując w pionowej przestrzeni sali w sposób niemal majestatyczny.
Arcydzieła Kolekcji
Obecność Michelangelo Merisiego da Caravaggia nadaje temu miejscu niezwykły ciężar duchowy. Jego monumentalne dzieło, Ścięcie św. Jana Chrzciciela, które spoczęło w oratorium w 1608 roku, pozostaje centralnym punktem skupienia wszystkich spojrzeń. Płótno to, operując drastycznymi kontrastami między światłem a cieniem, w sposób niemal fizyczny oddaje brutalną rzeczywistość męczeństwa. Tuż obok, Św. Hieronim piszący oferuje zupełnie inne studium ludzkiego charakteru, przedstawiając postać o opalonej skórze i bladej, nagiej klatce piersiowej. W prawym dolnym rogu obrazu można dostrzec herb rodu Malaspina, będący subtelnym detalem w tej głębokiej kompozycji.
Narracja o patronie miejsca rozciąga się na ściany i sklepienia dzięki pędzlowi Mattii Preti. Jego malarstwo, przedstawiające liczne epizody z życia św. Jana Chrzciciela, wykorzystuje dynamiczne kompozycje, które w mistrzowski sposób wypełniają architektoniczne przestrzenie. Obok tych płócien prezentowane są święte szaty, będące świadectwem materialnej pobożności Zakonu. Te kunsztowne szaty, wykonane z jedwabnego atłasu, są misternie zdobione złotymi i srebrnymi nićmi, często przybierając formę motywów kwiatowych, które niosą ze sobą głębokie znaczenia symboliczne.
- Ścięcie św. Jana Chrzciciela, ok. 1608 - Caravaggio
- Św. Hieronim piszący - Caravaggio
Marmurowa posadzka i sztuka dekoracyjna
Podłoga katedry ukazuje złożoną mozaikę z polichromowanego marmuru, która zachwyca swoją wielobarwnością. Ta intarsjowana powierzchnia pełni funkcję swoistego krajobrazu funeralnego, w którym misternie zaprojektowane nagrobki wyznaczają miejsca spoczynku Rycerzy św. Jana. Każdy kamień niesie w sobie ciężar indywidualnej historii, zdobiony herbami oraz specyficzną symboliką przypisaną rycerzom pochowanym pod jego powierzchnią. Te kamienne znaki tworzą namacalne połączenie z wojskową i polityczną linią rodową Malty.
Poza kamiennym podłożem, kolekcja obejmuje liczne rzeźby i dzieła sztuki dekoracyjnej, które wypełniają tę świętą przestrzeń. Wśród nich znajdują się trzy zestawy ksiąg chóralnych, będące jednymi z najpiękniej wykonanych manuskryptów na wyspie. Te pergaminowe woluminy, zdobione iluminowanymi inicjałami, stanowią świadectwo artystycznej pobożności Zakonu. Obecność tych obiektów, obok różnorodnych dzieł rzeźbiarskich, odzwierciedla bogatą historię życia liturgicznego i ceremonialnego, które toczyło się przez wieki w murach kościoła metropolitalnego.
Ostatnie prace konserwatorskie i projekty muzealne
Opieka nad tym wyjątkowym miejscem spoczywa w rękach Fundacji Katedry św. Jana, powołanej do życia w 2001 roku w celu zarządzania katedrą oraz jej muzeum i dbania o ich bezcenne dziedzictwo. Ta instytucjonalna struktura gwarantuje, że zarówno fizyczna tkanka budowli, jak i zgromadzone w niej skarby pozostaną nienaruszone. Ostatnie dekady przyniosły intensywne działania mające na celu utrzymanie integralności strukturalnej obiektu poprzez systematyczne procesy restauracyjne. W latach 2008–2010 przeprowadzono prace konserwatorskie w bocznych częściach katedry, co stało się wstępem do znacznie szerszego projektu renowacji elewacji, który realizowano w latach 2014–2017.
Poza dbałością o strukturalny stan wapiennych murów i murarstwa, istotnym krokiem w ewolucji sposobu obcowania z kolekcją jest Nowy Projekt Muzealny. Ta inicjatywa ma na celu wyeksponowanie wybranych fragmentów zbiorów w dedykowanej przestrzeni, co pozwoli na znacznie bliższe i bardziej intymne spotkanie z obiektami przechowywanymi w Saint John Museum. Takie przedsięwzięcia sprawiają, że historyczna obecność artefaktów Zakonu zostaje zabezpieczona i zachowana dla przyszłych pokoleń, które będą mogły podziwiać te świadectwa przeszłości.
